Balkan Ödeme Sistemleri

Anlık Ödeme Mimarileri ve Hukuki Rejimler: Üç Model, Üç Rejim, İki Kayıp Ülke

Aynı hedefe — 7/24 anlık perakende ödeme — üç farklı mülkiyet modeliyle ulaşılıyor; hukuki harita üç rejim kümesine oturuyor ve mevzuat parçalanması iki ülkeyi her iki dünyanın da dışında bırakıyor.

Bir bankacının Belgrad'da, Bükreş'te ve Ljubljana'da aynı anda sorduğunu düşünün: "Anlık ödeme sisteminiz kime ait?" Üç farklı doğru cevap alır — ve üçü de aynı sonuca, saniyeler içinde tamamlanan 7/24 perakende transferine, ulaşır. Balkan yarımadası, tek bir teknik hedefe üç ayrı egemenlik modeliyle yürüdüğünü gösteren, C-level karar vericiler için nadir görülen temiz bir laboratuvar sunuyor. Ve bu laboratuvarın kenarında, mevzuat parçalanması yüzünden hiçbir modele giremeyen iki ülke duruyor: Bosna-Hersek ve Kosova.

Üç mimari, tek hedef

Anlık ödeme altyapısını kim inşa ediyor ve kim işletiyor sorusu, üç ayrı yanıt üretti:

Mimari	Ülkeler	Karakteristik
Eurosystem-gömülü	Slovenya, Hırvatistan, Yunanistan, Bulgaristan (2026)	T2/TIPS'e doğrudan katılım; SCT Inst şeması; sınır ötesi anlık transfer hazır
Ulusal-egemen	Türkiye (FAST, 2021), Sırbistan (IPS, 2018), Romanya (Plăți Instant, 2019)	Merkez bankası veya ulusal işletici; yerel para birimi; sınır ötesi anlık yok
TIPS-klon (ithal platform)	Karadağ (canlı, Temmuz 2026); Arnavutluk, Bosna-Hersek, Kosova, Kuzey Makedonya (boru hattında)	Banca d'Italia teknolojisi; çok para birimli tasarım; TIPS ile bağlantı hedefi

Sırbistan'ın NBS IPS'i bölgenin en eski ulusal sistemidir: Ekim 2018'de devreye girdi, 7/24 çalışır, mutabakatı merkez bankası parasıyla yapar ve RTGS katılımcıları için zorunludur. 2024'te 87,2 milyon işlem taşıdı — bir önceki yıla göre %30 artışla — ve ortalama gerçekleşme süresi yaklaşık 1,2 saniyeye indi. Bu ölçek, "ulusal-egemen" modelin laboratuvar deneyi değil, olgunlaşmış bir üretim sistemi olduğunu gösteriyor; sistemin QR standardı fatura ödemelerinde, "Transfer" servisi telefon numarasına gönderide, hatta kamu harçlarının e-Devlet üzerinden tahsilatında kullanılıyor.

Karadağ ise üçüncü modelin ilk canlı örneğini verdi: 20 Temmuz 2026'da, tüm bankacılık sektörüyle aynı gün devreye alınan TIPS klonu platformu, İtalya Merkez Bankası'nın teknolojisiyle kuruldu. Arnavutluk, Bosna-Hersek, Kosova ve Kuzey Makedonya bu platformun boru hattındaki sıradaki durakları — dördünde de henüz ulusal bir anlık ödeme sistemi yok, dolayısıyla üçüncü model onlar için tek gerçekçi kestirme yol.

Üç hukuki rejim kümesi

Mimari çeşitliliğin altında, hukuki harita da üçe bölünüyor:

Tam AB uyumlu üyeler — Slovenya, Yunanistan, Hırvatistan, Bulgaristan, Romanya: PSD2 birebir aktarılmış, Anlık Ödemeler Tüzüğü (IPR) doğrudan uygulanıyor, pasaportlama aktif.
PSD2-hizalı adaylar — Arnavutluk (55/2020 sayılı Kanun), Kuzey Makedonya (90/2022 sayılı Kanun), Sırbistan (2024 değişiklik paketi), Karadağ (Şubat 2025 uyumu): PSD2/EMD2 bilinçli olarak transplante edilmiş, ama pasaportlama mekanizması yok.
Parçalı rejimler — Bosna-Hersek ve Kosova: Bosna-Hersek'te yalnızca Republika Srpska, Mart 2026'da PSD2-uyumlu bir Ödeme Hizmetleri Kanunu taslağını meclis usulüyle ilerletti; kanun Temmuz 2026 itibarıyla henüz yürürlüğe girmedi ve Federasyon (FBiH) tarafında karşılığı bulunmuyor. Kosova'da ise Meclisin Aralık 2024'te kabul ettiği PSD2-uyumlu kanun, Anayasa Mahkemesi'nce meclis usulüne ilişkin gerekçelerle iptal edildi ve yeniden taslak aşamasında.

Hareket halindeki hedef

Balkan adaylarının uyum çabasının zorluğu, hedefin kendisinin sabit durmamasıdır. Yürürlükteki çekirdek rejim hâlâ PSD2 (Direktif (AB) 2015/2366); ancak Avrupa Komisyonu'nun PSD3/PSR paketi (COM(2023) 366 ve 367) yapısal bir yeniden mimari getiriyor: davranış kuralları doğrudan uygulanan bir tüzüğe (PSR) taşınıyor, lisanslama direktifte (PSD3) kalıyor, ödeme kuruluşu ve elektronik para kuruluşu rejimleri birleşiyor ve EMD2 yürürlükten kaldırılıyor. Süreç 27 Kasım 2025'te Konsey–Parlamento geçici siyasi uzlaşmasıyla hızlandı; nihai metinler 23 Nisan 2026'da yayımlandı — ama Temmuz 2026 itibarıyla paket henüz AB Resmî Gazetesi'nde yayımlanmadı. Bugün PSD2'yi aktaran bir aday ülke, uygulama dönemine PSD3/PSR'ın tüzük kesinliğiyle girecek; hedef tahtası hareket ederken nişan almak zorunda.

Anlık Ödemeler Tüzüğü (AB) 2024/886 ise takvimi para birimine göre ikiye ayırıyor. Euro bölgesi PSP'leri için anlık havale alma yükümlülüğü 9 Ocak 2025'te, gönderme ve alıcı doğrulaması (VoP) yükümlülüğü 9 Ekim 2025'te başladı; euro dışı AB üyeleri için ufuk 2027 (alma 9 Ocak 2027, gönderme + VoP 9 Temmuz 2027). Bu ayrım, Romanya'yı ilginç bir konuma yerleştiriyor: euro dışı üye olarak resmi VoP takvimi 2027'ye kadar beklemesine rağmen, Romanya alıcı doğrulamasını SANB sistemiyle 2022'de — AB zorunluluğundan beş yıl önce — ulusal olarak zaten kurmuştu. Erken hareket eden aday, geç gelen zorunluluğu fiilen önceden karşılamış oluyor; Romanya'nın Plăți Instant hizmeti de 2019'dan beri, yani IPR'ın kabulünden yıllar önce, 7/24 ulusal anlık ödemeyi zaten sunuyordu.

Yunanistan'ın özgün hamlesi

Bölgedeki en özgün politika hamlesi Yunanistan'dan geldi. 5193/2025 sayılı Kanun ile 1 Kasım 2025'ten itibaren tüm işletmelerin profesyonel hesapta IRIS'i aktive etmesi, 1 Aralık 2025'ten itibaren tüketiciye satış yapan tüm işletmelerin IRIS ile anlık ödeme kabul etmesi zorunlu hale geldi; uyumsuzluğun cezası 10.000 ile 20.000 avro arasında. Bu, anlık ödemenin yalnızca bir hız ve maliyet aracı değil, doğrudan bir kayıt dışı ekonomiyle mücadele silahına dönüştürüldüğü nadir bir örnek: kart veya IRIS ile alınan her ödeme, vergi otoritesi AADE nezdinde fiş zorunluluğunu tetikliyor.

Dışarıda kalışın maliyeti

Bosna-Hersek ve Kosova'nın ortak paydası, ikisinin de SEPA'nın coğrafi kapsamı dışında kalmasıdır. Bu, tesadüfi bir gecikme değil — doğrudan mevzuat parçalanmasının sonucu. Bosna-Hersek'te entite bazlı bölünme (devlet düzeyinde ödeme sistemi hukuku var ama perakende ödeme hizmetleri iki ayrı entite kanununa tabi ve yalnız biri PSD2 yönünde taslak ilerletmiş durumda), Kosova'da ise Anayasa Mahkemesi'nin kanun iptali, SEPA üyeliğinin hukuki ön koşulunu karşılamayı imkânsız kılıyor. Sonuç: iki ülke de ne Eurosystem-gömülü modelin, ne ulusal-egemen modelin, ne de henüz olgunlaşmış bir TIPS-klon bağlantısının içinde — üç mimarinin de dışında, boru hattında bekliyorlar.

Paradoks şurada: Bosna-Hersek'in ödeme altyapısı mesajlaşma düzeyinde zaten Avrupa standardına yakın — merkez bankasının işlettiği Giro Clearing sistemi SEPA/ISO 20022 mesaj formatını kullanıyor, ülke SEPA dışında olsa da. Kosova'da ise diaspora bağımlılığı meselenin ekonomik ağırlığını gösteriyor: 2023'te ülkeye giren 1,3 milyar avroluk havalenin %83'ü SEPA ülkelerinden geldi, ama Kosova SEPA üyesi olmadığı için bu akış maliyet avantajından yararlanamıyor. Hukuki taslağın masada kalması, iki ülkeyi de teknik hazırlıktan çok siyasi/anayasal sürecin rehin tuttuğu örnekler haline getiriyor.

Dengeli Bakış

Üçlü sınıflandırma net görünse de iki nüans gözden kaçırılmamalı. Birincisi, "ithal" ve "egemen" modeller birbirini dışlamıyor: Sırbistan ve Romanya, ulusal anlık ödeme sistemlerini işletirken aynı zamanda SEPA'ya katıldı — Sırbistan 22 Mayıs 2025'te 41. ülke olarak coğrafi kapsama girdi, Romanya zaten AB üyesi. Bu, modellerin rakip değil katmanlı olabileceğini gösteriyor: bir ülke hem kendi ulusal rayını işletebilir hem de AB'nin sınır ötesi şemasına eklemlenebilir. İkincisi, uyum hedefinin kendisi hareket halinde — PSD3/PSR paketi henüz Resmî Gazete'de değil ve nihai uygulama takvimi netleşmedi; bugünün "tam uyumlu" veya "hizalı" etiketleri, paket yürürlüğe girdiğinde yeniden tanımlanacak.

Bu içerik yatırım veya hukuk danışmanlığı değildir.